Khi phát hiện một tài khoản dùng tên và ảnh của bạn để nhắn vay tiền người quen, hãy làm ba việc gần như cùng lúc: báo cho người quen qua kênh bạn chắc chắn là thật, báo cáo tài khoản giả với nền tảng theo mục mạo danh, và lưu chứng cứ để trình báo nếu đã có người chuyển tiền. Về trách nhiệm, người bị mạo danh mà không có lỗi không phải bồi thường cho người đã chuyển tiền cho kẻ giả mạo; người phải trả là kẻ chiếm đoạt.
Khác với trường hợp tài khoản thật của bạn bị chiếm, ở đây kẻ gian lập một tài khoản mới, sao chép ảnh, tên, danh sách bạn bè công khai, rồi nhắn tin cho những người tin bạn. Bài này đi vào phần pháp lý và quan hệ: báo cáo thế nào để nền tảng gỡ nhanh, nói gì với người đã mất tiền, và khi nào việc này đáng đưa lên cơ quan công an.
Trong vài giờ đầu
Tốc độ quan trọng hơn mọi thứ ở giai đoạn này, vì kẻ gian thường nhắn hàng loạt trong thời gian ngắn rồi bỏ tài khoản.
- Chụp lại trang tài khoản giả: ảnh đại diện, tên hiển thị, đường dẫn hoặc mã định danh tài khoản, các bài đăng. Ghi ngày giờ chụp.
- Nhờ một vài người đã nhận tin nhắn chụp lại toàn bộ đoạn hội thoại, đặc biệt phần đề nghị chuyển tiền và số tài khoản nhận tiền.
- Đăng một thông báo ngắn trên tài khoản thật của bạn và nhắn riêng cho người thân, đồng nghiệp: có tài khoản giả mạo, không chuyển tiền, gọi điện xác minh trước.
- Báo cáo tài khoản giả với nền tảng theo mục giả mạo, mạo danh. Nhờ thêm người quen cùng báo cáo.
- Nếu đã có người chuyển tiền, đề nghị họ báo ngay ngân hàng của họ và giữ biên lai, vì họ là người bị hại về tài sản.
- Kiểm tra lại quyền riêng tư tài khoản thật: ẩn danh sách bạn bè, giới hạn ai xem ảnh cũ.
Thông báo nên ngắn, rõ, không đăng lại ảnh đại diện của tài khoản giả kèm lời lẽ nặng nề; mục tiêu là để người quen nhận ra, không phải để tranh cãi.
Báo cáo với nền tảng: làm sao để được gỡ nhanh
Các nền tảng mạng xã hội lớn đều có quy trình riêng cho tài khoản mạo danh, khác với báo cáo nội dung thông thường. Khi chọn đúng mục, nền tảng thường yêu cầu chính người bị mạo danh xác nhận, đôi khi kèm giấy tờ tuỳ thân để chứng minh danh tính. Nếu nền tảng yêu cầu, hãy gửi qua kênh chính thức trong ứng dụng, che bớt những thông tin không cần thiết theo cách nền tảng cho phép; không gửi giấy tờ qua tin nhắn cho người tự xưng nhân viên hỗ trợ.
Báo cáo của chính bạn thường có trọng lượng hơn báo cáo của người khác, vì bạn là người bị mạo danh. Nhiều người cùng báo cáo giúp hệ thống ưu tiên xem xét. Nếu sau một thời gian tài khoản giả vẫn còn, báo cáo lại, kèm thông tin đã có người bị lừa chuyển tiền.
Với tài khoản doanh nghiệp, cửa hàng, người có nhiều người theo dõi, nền tảng thường có kênh hỗ trợ riêng cho chủ thể đã xác minh. Nếu bạn là chủ cửa hàng nhỏ, nên chủ động xác minh tài khoản chính thức từ trước, để khi bị mạo danh có căn cứ đối chiếu rõ ràng.
Trách nhiệm: ai chịu khi người quen đã chuyển tiền
Kẻ giả mạo. Người lập tài khoản giả và nhận tiền là người chiếm đoạt tài sản, phải hoàn trả và có thể bị xử lý theo pháp luật hình sự hoặc hành chính tuỳ hành vi và giá trị. Luật An ninh mạng 2018 cấm hành vi giả mạo trên không gian mạng; mức xử lý cụ thể theo văn bản hiện hành.
Người bị mạo danh, tức là bạn. Nếu bạn không biết, không tham gia, không hưởng lợi, bạn không có nghĩa vụ bồi thường cho người đã chuyển tiền. Việc bạn từng công khai ảnh, tên trên mạng không làm bạn thành người có lỗi.
Người đã chuyển tiền. Họ là người bị hại về tài sản và là người có quyền trình báo, yêu cầu ngân hàng hỗ trợ, yêu cầu kẻ chiếm đoạt hoàn trả. Bạn có thể hỗ trợ họ bằng chứng cứ, xác nhận tài khoản kia không phải của bạn, và xác nhận số tài khoản nhận tiền không phải của bạn hay người nhà bạn.
Ngân hàng của tài khoản nhận tiền. Ngân hàng không tự hoàn tiền, nhưng có thể phối hợp khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Báo sớm giúp tăng cơ hội tài khoản bị tạm khoá trước khi tiền bị rút hết.
Nền tảng. Có trách nhiệm xử lý báo cáo theo quy định và chính sách của họ, phối hợp cung cấp thông tin khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.
Lưu chứng cứ sao cho dùng được
Ảnh chụp màn hình là chứng cứ phổ biến nhất trong các vụ giả mạo trên mạng, nhưng nhiều ảnh chụp vội không dùng được vì thiếu thông tin. Khi chụp và lưu, chú ý mấy điểm dưới đây.
- Chụp cả phần hiển thị đường dẫn hoặc mã định danh của tài khoản giả, không chỉ ảnh đại diện và tên; tên hiển thị có thể trùng với nhiều người.
- Chụp cả thanh trạng thái có giờ, ngày của điện thoại; nếu được, ghi chú thêm giờ chụp vào một tệp riêng.
- Với hội thoại, chụp liền mạch từ tin nhắn đầu tiên đến đề nghị chuyển tiền, không cắt ghép, không chú thích đè lên nội dung.
- Lưu số tài khoản nhận tiền, tên chủ tài khoản hiển thị khi người quen định chuyển, vì đây là đầu mối quan trọng nhất cho cơ quan điều tra.
- Sao lưu tất cả vào một thư mục riêng ngoài điện thoại, đặt tên tệp theo ngày.
- Nếu tài khoản giả bị gỡ, ảnh chụp trước đó vẫn là chứng cứ; đừng xoá vì nghĩ chuyện đã xong.
Không tự ý đăng toàn bộ hội thoại có số tài khoản, tên người quen lên mạng để cảnh báo. Thông tin của người khác cũng cần được tôn trọng; cảnh báo chung là đủ.
Nói gì với người quen đã mất tiền
Đây là phần khó về tình cảm. Người quen có thể trách bạn "để lộ", thậm chí nghi bạn có liên quan. Hãy bình tĩnh, đưa thông tin rõ ràng: tài khoản kia không phải của bạn, bạn đã báo cáo, bạn sẵn sàng làm chứng và cung cấp ảnh chụp tài khoản giả cho họ trình báo. Đừng hứa trả tiền thay vì áy náy; nếu bạn muốn giúp đỡ vì tình nghĩa thì đó là lựa chọn riêng, nhưng không phải nghĩa vụ pháp lý, và hứa trước có thể khiến mối quan hệ rối hơn.
Bạn cũng có thể khuyên họ: trình báo công an nơi họ cư trú, kèm biên lai chuyển tiền, ảnh chụp hội thoại, số tài khoản nhận tiền; báo ngân hàng của họ ngay; không tin những người tự xưng "lấy lại tiền bị lừa" có thu phí, vì đó thường là cú lừa thứ hai.
Ví dụ giả định: chị P. ở Thanh Hoá phát hiện tài khoản mang tên và ảnh của mình nhắn vay tiền ba đồng nghiệp, một người đã chuyển. Chị đăng cảnh báo, báo cáo tài khoản giả, đưa ảnh chụp cho đồng nghiệp đi trình báo, và tự nộp đơn trình báo việc bị giả mạo. Tài khoản bị gỡ sau vài ngày; đồng nghiệp làm việc với ngân hàng và cơ quan công an về khoản tiền.
Trình báo: khi nào và ai nộp
Không phải lần bị mạo danh nào cũng cần lên cơ quan công an. Bảng dưới gợi ý theo mức độ.
| Tình huống | Có nên trình báo | Ai nộp |
|---|---|---|
| Tài khoản giả chưa nhắn vay ai, bị gỡ nhanh sau báo cáo | Không bắt buộc; giữ ảnh chụp phòng khi tái diễn | Không cần |
| Đã có người chuyển tiền | Nên | Người chuyển tiền trình báo về tài sản; bạn có thể nộp đơn về việc bị giả mạo và làm chứng |
| Tài khoản giả dùng ảnh của bạn để quảng cáo lừa đảo, bôi nhọ, tống tiền | Nên | Bạn |
| Bị mạo danh lặp lại nhiều lần, nhiều nền tảng | Nên, kèm danh sách tất cả các lần | Bạn |
| Kẻ giả mạo dùng thêm giấy tờ tuỳ thân của bạn | Nên, vì có thể còn dùng vào việc khác như vay, mở tài khoản | Bạn |
Khi trình báo, mang theo ảnh chụp tài khoản giả có ngày giờ, đường dẫn hoặc mã định danh tài khoản, ảnh chụp các đoạn hội thoại người quen chuyển cho bạn, và danh sách người đã bị nhắn tin.
Giảm khả năng bị mạo danh lần nữa
Không có cách nào chặn hoàn toàn việc người khác sao chép ảnh công khai, nhưng có thể làm việc giả mạo khó và kém hiệu quả hơn.
- Ẩn danh sách bạn bè, người theo dõi; kẻ gian cần danh sách này để biết nhắn cho ai.
- Giới hạn người xem ảnh cũ, ảnh gia đình, ảnh có giấy tờ.
- Thống nhất với gia đình, nhóm bạn thân một nguyên tắc: hỏi vay tiền qua tin nhắn thì phải gọi điện thoại hoặc gọi video xác minh trước khi chuyển.
- Nếu là chủ cửa hàng, công khai rõ tài khoản chính thức và số tài khoản nhận tiền duy nhất.
- Định kỳ tìm tên mình trên các nền tảng để phát hiện tài khoản giả sớm.
Phần phòng ngừa chi tiết về hình ảnh, giọng nói công khai đã có nhiều tài liệu riêng; ở đây chỉ nêu những việc gắn trực tiếp với việc xử lý sau khi bị giả mạo.
Nếu bạn từng bị giả mạo một lần, khả năng bị lặp lại cao hơn vì ảnh và danh sách bạn bè của bạn đã nằm trong tay kẻ gian. Giữ lại thư mục chứng cứ lần trước; lần sau chỉ cần bổ sung, và khi trình báo, việc bị giả mạo lặp lại là thông tin có ích cho cơ quan xác minh.
Câu hỏi thường gặp
Người quen đòi mình trả lại tiền vì "tài khoản mang tên bạn" thì có phải trả không?
Không có nghĩa vụ pháp lý nếu bạn không biết, không tham gia, không nhận tiền. Bạn nên giải thích, cung cấp chứng cứ tài khoản kia là giả, và hỗ trợ họ trình báo. Giúp đỡ vì tình cảm là lựa chọn riêng, không phải nghĩa vụ.
Báo cáo nền tảng mà tài khoản giả vẫn còn thì làm gì?
Báo cáo lại theo đúng mục mạo danh, nhờ nhiều người cùng báo cáo, và nếu đã có thiệt hại thì trình báo cơ quan công an. Cơ quan có thẩm quyền có thể yêu cầu nền tảng phối hợp xử lý.
Có nên nhắn tin chửi bới, doạ tài khoản giả không?
Không nên. Việc đó không làm tài khoản bị gỡ nhanh hơn, có thể làm kẻ gian xoá dấu vết, và lời lẽ của bạn có thể bị cắt ghép dùng lại. Dồn sức vào báo cáo và lưu chứng cứ.
Gửi giấy tờ cho nền tảng để xác minh có an toàn không?
Chỉ gửi qua kênh chính thức trong ứng dụng hoặc trang trợ giúp của nền tảng, không qua tin nhắn của người tự xưng nhân viên. Che những thông tin không cần thiết nếu nền tảng cho phép, và xoá bản chụp khỏi máy sau khi gửi xong.
Kẻ giả mạo dùng ảnh của mình để quảng cáo vay tiền, bán hàng thì sao?
Đó là việc sử dụng hình ảnh cá nhân trái phép, ngoài ra có thể kèm hành vi lừa đảo người xem. Bạn báo cáo nền tảng, lưu chứng cứ, trình báo nếu có thiệt hại, và có quyền yêu cầu chấm dứt sử dụng hình ảnh theo Bộ luật Dân sự.