Khi biết có một tài khoản ngân hàng đứng tên mình mà mình không hề mở, bạn nên đến trực tiếp ngân hàng đó với căn cước, gửi văn bản đề nghị xác minh hồ sơ mở tài khoản, tạm ngừng giao dịch và đóng tài khoản, đồng thời trình báo công an; sau cùng xin ngân hàng một văn bản trả lời ghi nhận việc bạn đã thông báo. Văn bản đó là tấm khiên của bạn nếu tài khoản từng được dùng để nhận tiền lừa đảo.
Người ta thường phát hiện qua một tin nhắn biến động số dư lạ, một cuộc gọi của nạn nhân lừa đảo đòi trả tiền, hoặc giấy mời làm việc của công an vì "tài khoản của bạn nhận tiền". Bài này khác với trường hợp tài khoản thật của bạn bị lợi dụng nhận tiền: ở đây bạn không mở tài khoản đó. Góc bài là pháp lý sau khi đã bị, không bàn kỹ thuật eKYC.
Tài khoản lạ hình thành theo những cách nào
Có ba con đường thường gặp. Thứ nhất, giấy tờ và ảnh khuôn mặt của bạn bị người khác dùng ở quầy giao dịch hoặc trong các đợt mở tài khoản hàng loạt trước khi quy định về đối chiếu sinh trắc học được siết. Thứ hai, bạn từng tự mở tài khoản theo lời rủ "mở giúp để nhận quà", "mở để nhận lương thử việc", rồi giao thông tin đăng nhập cho người khác và quên mất. Thứ ba, tài khoản định danh hoặc điện thoại của bạn bị chiếm, kẻ gian dùng để hoàn tất thủ tục trực tuyến.
Ba con đường có hệ quả pháp lý khác hẳn nhau. Trường hợp đầu và trường hợp thứ ba, bạn không có lỗi về việc mở tài khoản; điều cần chứng minh là bạn không biết và không tham gia. Trường hợp thứ hai, tài khoản đúng là do bạn mở, việc giao lại cho người khác dùng là hành vi pháp luật cấm; bài viết không bàn cách "gỡ" cho trường hợp này, mà khuyên bạn nói thật với ngân hàng và cơ quan điều tra, vì giấu sẽ nặng hơn.
Từ năm 2024, Ngân hàng Nhà nước yêu cầu xác thực sinh trắc học với một số giao dịch chuyển tiền và siết việc đối chiếu khuôn mặt người mở tài khoản với dữ liệu trên căn cước gắn chip. Nhờ vậy, tài khoản lạ mở mới đã khó hơn. Nhưng các tài khoản mở từ trước, hoặc mở bằng thủ đoạn dùng chính khuôn mặt người bị hại trong một lần bị dụ quay video, vẫn có thể tồn tại.
Thứ tự làm việc với ngân hàng
Làm việc với ngân hàng nên đi bằng văn bản, không chỉ gọi tổng đài. Gọi tổng đài để khoá nhanh thì được, nhưng phải có văn bản theo sau.
- Gọi tổng đài chính thức của ngân hàng (số tự tra trên ứng dụng hoặc thẻ của ngân hàng, không dùng số trong tin nhắn lạ), báo nghi tài khoản mạo danh, đề nghị tạm khoá. Ghi lại giờ gọi, mã yêu cầu nếu có.
- Đến chi nhánh hoặc phòng giao dịch với căn cước. Nói rõ bạn không mở tài khoản đó và muốn gửi văn bản đề nghị.
- Văn bản đề nghị gồm: thông tin của bạn, số tài khoản nghi mạo danh (nếu biết), cách bạn phát hiện, khẳng định bạn không mở và không uỷ quyền, yêu cầu ngân hàng xác minh hồ sơ mở tài khoản, tạm ngừng giao dịch, đóng tài khoản theo quy định và trả lời bằng văn bản.
- Đề nghị ngân hàng cho đối chiếu: ngày mở, kênh mở (quầy hay trực tuyến), ảnh khuôn mặt lưu trong hồ sơ, số điện thoại đăng ký. Ngân hàng có thể chỉ cung cấp một phần theo quy định bảo mật; ít nhất bạn biết được tài khoản mở qua kênh nào.
- Trình báo công an, kèm bản sao văn bản đã gửi ngân hàng. Nếu tài khoản đã nhận tiền lừa đảo, cơ quan điều tra có quyền yêu cầu ngân hàng cung cấp đầy đủ hồ sơ.
- Xin văn bản trả lời của ngân hàng. Nếu quá thời hạn hẹn mà không có, gửi văn bản nhắc và khiếu nại theo kênh khiếu nại của ngân hàng.
- Rà các ngân hàng khác: nếu một ngân hàng đã có tài khoản lạ, khả năng có thêm ở nơi khác là có thật. Hỏi thẳng từng ngân hàng bạn nghi ngờ.
Việc đóng tài khoản đang có tranh chấp hoặc đang bị cơ quan điều tra yêu cầu phong toả có thể không thực hiện ngay; ngân hàng phải làm theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Điều bạn cần là văn bản cho thấy bạn đã báo, vào ngày nào.
Đọc kết quả xác minh của ngân hàng
Tuỳ hồ sơ mở tài khoản, cách bạn tiếp tục sẽ khác. Bảng dưới là các khả năng thường gặp, viết theo nguyên lý, không thay cho trả lời chính thức của ngân hàng.
| Ngân hàng cho biết | Ý nghĩa | Bạn làm tiếp |
|---|---|---|
| Tài khoản mở tại quầy, ảnh trong hồ sơ không phải bạn | Có dấu hiệu dùng giấy tờ của bạn, người mở là người khác | Đề nghị ngân hàng giữ nguyên hồ sơ, chuyển thông tin cho công an |
| Tài khoản mở trực tuyến, ảnh khuôn mặt là bạn | Có thể bạn đã bị dụ quay mặt, hoặc chính bạn từng mở | Nhớ lại các lần quay video, gửi ảnh, mở "giúp"; trình bày thật |
| Số điện thoại đăng ký không phải của bạn | Kẻ gian giữ số để nhận mã xác thực | Đối chiếu với thuê bao đứng tên bạn, báo nhà mạng nếu số đó cũng đứng tên bạn |
| Tài khoản đã bị phong toả theo yêu cầu cơ quan điều tra | Đã có tin báo liên quan | Liên hệ cơ quan điều tra, chủ động cung cấp thông tin |
| Không có tài khoản nào như bạn nghĩ | Có thể thông tin bạn nhận được là giả, một chiêu dụ | Cảnh giác với người báo tin, không cung cấp mã, không chuyển tiền |
Dòng cuối không hiếm: kẻ gian gọi báo "tài khoản đứng tên bạn đang rửa tiền" rồi dụ bạn chuyển tiền "để chứng minh trong sạch". Ngân hàng và cơ quan điều tra không yêu cầu như vậy.
Nếu tài khoản lạ đã nhận tiền của người bị lừa
Bạn có phải trả tiền cho người bị lừa không? Về nguyên tắc, người phải hoàn trả là người chiếm đoạt. Nếu bạn không mở, không dùng, không hưởng lợi gì từ tài khoản, thì bạn không phải người nhận tiền theo nghĩa thực tế. Tuy vậy, người bị lừa thường tìm đến tên chủ tài khoản đầu tiên; hãy trả lời lịch sự, giải thích đã trình báo, đưa thông tin cơ quan điều tra.
Có nên tự trả tiền "cho êm" không? Không nên trước khi có tư vấn. Trả tiền có thể bị hiểu là bạn thừa nhận có liên quan, và nếu nhiều người bị lừa cùng tìm đến, bạn không thể trả cho tất cả.
Bị gọi lên làm việc thì trình bày gì? Trình bày theo trình tự: bạn biết chuyện khi nào, đã báo ngân hàng ra sao, giấy tờ đã từng đưa cho ai, tài khoản mở qua kênh nào. Mang theo văn bản đã gửi ngân hàng và đơn trình báo.
Bị chặn giao dịch ở các tài khoản thật của mình thì sao? Một số ngân hàng rà soát khách hàng có liên quan đến tài khoản đáng ngờ. Bạn làm việc với ngân hàng đó, cung cấp văn bản đã trình báo, đề nghị được xem xét mở lại theo quy định.
Chứng cứ cần giữ từ ngày đầu
Những thứ dưới đây dễ mất nếu không lưu ngay, nhất là tin nhắn tự xoá và lịch sử cuộc gọi.
- Tin nhắn biến động số dư, thư, thông báo bạn nhận được liên quan tài khoản lạ.
- Lịch sử cuộc gọi, tin nhắn của người tự xưng nạn nhân hoặc người đòi tiền.
- Văn bản đã gửi ngân hàng, kèm xác nhận ngân hàng đã nhận.
- Ghi chú về các lần bạn từng đưa giấy tờ, quay video khuôn mặt, chụp ảnh cầm căn cước cho ai đó: thời gian, nơi, lý do, người nhận.
- Bằng chứng bạn ở nơi khác vào thời điểm tài khoản được mở tại quầy, nếu biết được thời điểm đó.
- Đơn trình báo và giấy biên nhận của công an.
Ví dụ giả định: anh T. ở Cần Thơ nhận cuộc gọi của một phụ nữ ở Đồng Nai đòi trả tiền vì đã chuyển cho "tài khoản mang tên anh". Anh chụp lại cuộc gọi, ra ngân hàng ngay chiều đó, được biết tài khoản mở tại quầy ở một tỉnh anh chưa từng đến. Văn bản trả lời của ngân hàng và đơn trình báo giúp anh trả lời mọi cuộc gọi sau đó mà không phải tranh luận.
Phòng lần sau và khi nào cần người làm nghề
Sau khi xử lý xong, bạn nên rà lại những thứ có thể đã lộ: bản chụp căn cước, ảnh khuôn mặt, số điện thoại, mật khẩu tài khoản định danh. Không chụp căn cước gửi qua tin nhắn khi không cần thiết; nếu bắt buộc, ghi rõ mục đích lên bản chụp theo cách không che thông tin cần thiết. Không quay video khuôn mặt theo yêu cầu của người lạ, kể cả khi họ nói là "xác minh tuyển dụng".
Một việc nhỏ nhưng hay bị bỏ qua: cập nhật lại thông tin liên hệ ở các ngân hàng bạn thật sự dùng, bật thông báo biến động số dư và thông báo đăng nhập. Nếu tài khoản lạ được mở bằng số điện thoại lạ, bạn sẽ không nhận được tin nào từ nó; ngược lại, tài khoản thật có thông báo đầy đủ giúp bạn phân biệt ngay đâu là của mình, đâu không phải. Ghi một bảng nhỏ: ngân hàng nào, số tài khoản nào, mở năm nào, để khi bị hỏi bạn trả lời được ngay.
Bạn nên có luật sư khi tài khoản lạ đã nhận nhiều khoản tiền của nhiều người, khi bạn được mời làm việc nhiều lần, hoặc khi chính bạn từng mở tài khoản theo lời rủ và giao lại. Trong trường hợp sau, càng cần người làm nghề để trình bày trung thực mà vẫn bảo vệ được quyền của mình. Không nên tự viết những bản tường trình dài mang tính phỏng đoán; nói cái gì chắc, cái gì không nhớ thì ghi là không nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng có bắt buộc cho mình xem hồ sơ mở tài khoản không?
Ngân hàng giữ bí mật thông tin khách hàng theo quy định, nhưng bạn là người có tên trên tài khoản, nên thường được trả lời các thông tin cơ bản như ngày mở, kênh mở. Các thông tin sâu hơn có thể chỉ cung cấp cho cơ quan điều tra theo yêu cầu.
Đóng tài khoản mạo danh có làm mất chứng cứ không?
Đóng tài khoản không xoá hồ sơ mở tài khoản và lịch sử giao dịch; ngân hàng vẫn phải lưu trữ theo quy định. Tuy vậy, nếu đã có tin báo, việc đóng hay giữ do ngân hàng và cơ quan điều tra phối hợp quyết định.
Mình từng mở tài khoản rồi đưa cho người khác dùng, giờ phải làm sao?
Hãy nói thật với ngân hàng và cơ quan điều tra, đề nghị khoá tài khoản ngay. Giao tài khoản cho người khác sử dụng là hành vi bị cấm và có thể bị xử lý tuỳ mức độ; che giấu sẽ khiến tình hình bất lợi hơn. Trường hợp này nên có luật sư.
Có cần trình báo khi tài khoản lạ chưa có giao dịch nào không?
Nên trình báo. Tài khoản chưa dùng hôm nay có thể được dùng ngày mai; đơn trình báo đánh dấu thời điểm bạn đã phát hiện và lên tiếng, và giúp cơ quan điều tra có đầu mối nếu sau này tài khoản đó xuất hiện trong một vụ lừa đảo.
Làm sao biết còn tài khoản lạ ở ngân hàng khác?
Hiện chưa có một cổng công khai cho cá nhân tự tra mọi tài khoản đứng tên mình ở mọi ngân hàng. Bạn có thể hỏi từng ngân hàng, xem báo cáo thông tin tín dụng của mình để phát hiện khoản vay lạ, và để ý các tin nhắn, thư lạ.