Người bán rượu bia, thuốc lá không được bán cho người chưa đủ 18 tuổi; người sử dụng lao động phải biết chính xác tuổi người lao động vì lao động chưa thành niên có quy định riêng; cho thuê xe phải bảo đảm người thuê đủ tuổi và có giấy phép lái xe phù hợp. Cách chắc nhất là xem ngày sinh trên giấy tờ tuỳ thân bản chính hoặc căn cước điện tử, đối chiếu khuôn mặt, và đặt ngưỡng hỏi giấy tờ cao hơn mốc tuổi luật định để không phải đoán.
Bài này viết cho tạp hoá, quán nhậu, cửa hàng tiện lợi, cửa hàng cho thuê xe, xưởng và công trình tuyển lao động thời vụ. Bạn sẽ có bảng mốc tuổi theo từng việc, cách tính tuổi đúng từ giấy tờ, cách hỏi giấy tờ không làm khách phật lòng, những ca khó như mua hộ, đi theo nhóm, và những lưu ý riêng khi tuyển người chưa đủ 18 tuổi.
Mốc tuổi theo từng việc bên nhận cần biết
Bảng dưới tổng hợp các mốc tuổi phổ biến. Văn bản cụ thể có thể có ngoại lệ, điều kiện kèm theo; hãy đối chiếu văn bản hiện hành khi áp dụng vào ngành của bạn.
| Việc | Mốc tuổi | Căn cứ (nêu nguyên lý) |
|---|---|---|
| Bán, cung cấp rượu bia | Không bán cho người chưa đủ 18 tuổi | Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019 |
| Bán thuốc lá | Không bán cho người chưa đủ 18 tuổi | Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá 2012 |
| Tuyển dụng lao động thông thường | Từ đủ 15 tuổi; dưới 18 tuổi là lao động chưa thành niên, có hạn chế về công việc, giờ làm | Bộ luật Lao động 2019 |
| Tuyển người từ đủ 13 đến dưới 15 tuổi | Chỉ công việc nhẹ theo danh mục; cần người đại diện theo pháp luật đồng ý | Bộ luật Lao động 2019 |
| Người dưới 13 tuổi | Chỉ một số công việc nghệ thuật, thể dục thể thao không tổn hại sự phát triển, theo điều kiện riêng | Bộ luật Lao động 2019 |
| Cho thuê xe mô tô | Người thuê phải có giấy phép lái xe hạng phù hợp; hạng xe mô tô chỉ cấp cho người đủ 18 tuổi | Pháp luật về trật tự, an toàn giao thông đường bộ |
| Giao dịch dân sự giá trị lớn | Người chưa thành niên cần người đại diện đồng ý, trừ một số trường hợp | Bộ luật Dân sự 2015 |
Hai mốc hay bị nhầm nhất ở quầy là 18 tuổi cho rượu bia, thuốc lá và 15 tuổi cho tuyển dụng. Một học sinh lớp mười có thể đủ tuổi làm thêm ở xưởng theo điều kiện của lao động chưa thành niên, nhưng chưa được mua bia ở quầy của bạn.
Tính tuổi từ giấy tờ cho đúng
"Đủ 18 tuổi" nghĩa là đã qua sinh nhật lần thứ 18. Người sinh ngày 20/11/2008 chỉ đủ 18 tuổi từ ngày 20/11/2026. Không tính theo năm sinh kiểu "năm nay 2026 trừ 2008 là 18". Ví dụ giả định này là chỗ nhân viên hay sai nhất.
Đọc ngày sinh trên giấy tờ bản chính hoặc căn cước điện tử. Ảnh chụp, bản photo không đủ để xác định tuổi khi bán hàng hạn chế, vì bạn không đối chiếu được người cầm.
Dùng số định danh để kiểm chéo. Chữ số thứ tư của số định danh thể hiện thế kỷ sinh và giới tính, hai số tiếp theo là hai số cuối năm sinh. Nếu ngày sinh in trên thẻ không khớp với các chữ số này, tấm thẻ có vấn đề.
Trẻ em có thể có thẻ căn cước. Từ 1/7/2024, thẻ căn cước được cấp cho cả người dưới 14 tuổi theo nhu cầu. Một học sinh cầm thẻ căn cước không có nghĩa là đã lớn.
Giấy tờ khác cũng ghi ngày sinh. Hộ chiếu, giấy phép lái xe, căn cước điện tử trên VNeID đều có ngày sinh. Thẻ học sinh, thẻ sinh viên không phải giấy tờ tuỳ thân do cơ quan nhà nước cấp, chỉ dùng tham khảo.
Hỏi giấy tờ khi bán rượu bia, thuốc lá mà không làm khách phật lòng
Không ai muốn hỏi giấy tờ mọi người mua lon bia. Cách làm phổ biến ở nhiều nước là đặt ngưỡng hỏi cao hơn mốc tuổi luật định, để nhân viên không phải đoán sát đường ranh. Gợi ý áp dụng:
- Chọn ngưỡng hỏi cho cửa hàng, ví dụ giả định: ai trông dưới 25 tuổi thì hỏi giấy tờ. Ngưỡng cao hơn 18 vài năm vì đoán tuổi qua vẻ ngoài rất hay sai.
- Niêm yết ngắn ở quầy: cửa hàng không bán rượu bia, thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi và sẽ hỏi giấy tờ khi cần. Khách thấy trước sẽ ít phật lòng.
- Khi hỏi, nói như một thủ tục: "Em xin xem giấy tờ có ngày sinh, cửa hàng hỏi với mọi khách trẻ ạ".
- Xem ngày sinh, đối chiếu khuôn mặt, trả lại ngay. Không ghi chép, không chụp, vì bạn chỉ cần biết tuổi.
- Nếu khách không có giấy tờ hoặc chưa đủ tuổi, từ chối ngắn gọn, không giảng giải, không bình luận.
- Ghi lại các lần từ chối có tranh cãi vào sổ nội bộ, để quản lý nắm và để chứng minh cửa hàng có quy trình.
Quan trọng nhất là cả cửa hàng áp dụng như nhau. Nếu ca sáng hỏi, ca tối không hỏi, khách trẻ sẽ chọn ca tối, và quy trình mất tác dụng.
Vì sao không nên đoán tuổi bằng mắt
Người bán hàng lâu năm thường tin mình "nhìn là biết" ai chưa đủ tuổi. Thực tế, ước đoán tuổi qua khuôn mặt sai lệch vài năm là chuyện bình thường, kể cả với người có kinh nghiệm. Trang điểm, kiểu tóc, quần áo đi làm, dáng người cao lớn khiến người 16, 17 tuổi trông như sinh viên; ngược lại, nhiều người ngoài 20 vẫn có gương mặt rất trẻ. Đoán sai theo chiều thứ nhất là bán hàng cho người chưa đủ tuổi; đoán sai theo chiều thứ hai chỉ khiến khách mất vài giây đưa giấy tờ.
Vì hai loại sai có hậu quả rất khác nhau, nên đặt ngưỡng hỏi cao hơn mốc luật vài năm là cách hợp lý: chấp nhận hỏi thừa một số người đã đủ tuổi để gần như không bán nhầm cho người chưa đủ tuổi. Ngưỡng cụ thể do cửa hàng tự chọn; điều quan trọng là có một ngưỡng rõ ràng, được viết ra, và mọi nhân viên đều theo.
Ở những nơi đông khách trẻ như gần trường học, khu ký túc xá, khu vui chơi, có thể chọn cách làm chặt hơn: hỏi giấy tờ với mọi khách mua rượu bia, thuốc lá trừ người rõ ràng đã lớn tuổi. Khách quen khu đó sẽ nhanh chóng coi đây là chuyện bình thường.
Tuyển người chưa đủ 18 tuổi: kiểm giấy tờ và những việc phải làm thêm
Với xưởng, nhà hàng, công trình tuyển lao động thời vụ, mùa hè là lúc nhiều học sinh đi làm thêm. Bộ luật Lao động 2019 cho phép sử dụng lao động chưa thành niên với nhiều điều kiện: không giao công việc thuộc danh mục cấm, giới hạn thời giờ làm việc, với người dưới 15 tuổi thì hợp đồng phải có người đại diện theo pháp luật đồng ý và giao kết bằng văn bản, người sử dụng lao động phải lập sổ theo dõi riêng. Chi tiết danh mục công việc và giới hạn giờ nên đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành.
Bước kiểm giấy tờ ở đây có tầm quan trọng đặc biệt. Kiểu gian lận hay gặp là người dưới tuổi dùng giấy tờ của anh chị để được nhận vào làm như người lớn. Nếu người đó gặp tai nạn lao động, doanh nghiệp vừa có hồ sơ sai, vừa có thể bị xem là sử dụng lao động chưa thành niên trái quy định. Hãy đối chiếu khuôn mặt kỹ, hỏi kiểm ngày sinh, và với người trông trẻ, đề nghị thêm giấy tờ của chính họ.
Không giữ bản chính giấy tờ của người lao động, kể cả người chưa thành niên; xem, đối chiếu, trả lại, giữ bản photo có ghi mục đích. Với người dưới 15 tuổi, hồ sơ nên có cả giấy tờ của người đại diện theo pháp luật. Những việc này nghe nhiều bước, nhưng chúng bảo vệ chính doanh nghiệp khi có sự cố.
Những ca khó ở quầy
Người lớn mua hộ cho người chưa đủ tuổi đứng cạnh. Nếu bạn thấy rõ hàng được mua để đưa cho người chưa đủ 18 tuổi, việc bán vẫn là cung cấp cho người chưa đủ tuổi. Từ chối lịch sự là hợp lý.
Nhóm đông, chỉ một người đưa giấy tờ. Với quán phục vụ rượu bia tại chỗ, người được phục vụ là từng người trong nhóm. Trông có người chưa đủ tuổi thì hỏi giấy tờ người đó, không chỉ người trả tiền.
Khách đưa thẻ của người khác. Ảnh không khớp người là đủ để từ chối, không cần tranh luận thẻ của ai.
Khách giận, cho rằng bị coi thường. Nhắc rằng cửa hàng hỏi mọi khách trẻ, cảm ơn khách đã hợp tác. Đa số khách trẻ thấy được hỏi tuổi là chuyện vui hơn là bị xúc phạm.
Thuê xe cho người trông trẻ. Kiểm cả giấy tờ tuỳ thân và giấy phép lái xe; hai giấy tờ phải cùng tên, cùng ngày sinh và đúng hạng xe. Không cho thuê "chạy gần thôi" khi người thuê không có giấy phép phù hợp.
Kiểm tuổi mà không thu thập dữ liệu thừa
Kiểm tuổi là trường hợp điển hình của việc chỉ cần một thông tin: người này đã đủ tuổi chưa. Bạn không cần biết họ tên, số định danh hay địa chỉ của người mua lon bia. Vì vậy, với bán lẻ, nguyên tắc là nhìn rồi trả, không ghi chép, không chụp ảnh, không quét mã QR. Làm như vậy vừa nhanh, vừa đúng tinh thần Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 về thu thập vừa đủ cho mục đích.
Khác với bán lẻ, khi tuyển dụng hoặc cho thuê tài sản, bạn có lý do lưu thông tin vì phải lập hợp đồng. Nhưng ngay cả khi đó, chỉ lưu những gì hợp đồng và nghĩa vụ pháp lý cần, cất ở nơi có phân quyền, có thời hạn xoá.
Một số giải pháp kỹ thuật cho phép chứng minh "đủ tuổi" mà không lộ ngày sinh đầy đủ đang được phát triển trên thế giới. Trong khi chờ những giải pháp như vậy phổ biến ở Việt Nam, quy tắc đơn giản nhất ở quầy vẫn là: xem giấy tờ, đối chiếu khuôn mặt, tính đúng tuổi, trả lại, không lưu.
Câu hỏi thường gặp
Bán bia cho người 17 tuổi đi cùng bố mẹ có được không?
Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019 cấm bán, cung cấp rượu bia cho người chưa đủ 18 tuổi, không có ngoại lệ vì có bố mẹ đi cùng. Nếu bố mẹ mua cho mình thì là giao dịch với người lớn, nhưng nếu rõ ràng mua để đưa cho con chưa đủ tuổi, bạn nên từ chối.
Khách không mang giấy tờ, chỉ có ảnh chụp căn cước trên điện thoại thì sao?
Ảnh chụp không cho phép bạn đối chiếu chắc người cầm là chủ thẻ. Đề nghị khách mở căn cước điện tử trên VNeID trực tiếp trên ứng dụng. Nếu không có cách nào xác minh, từ chối bán hàng hạn chế tuổi là hợp lý.
Thẻ học sinh có dùng để xác định tuổi được không?
Thẻ học sinh, sinh viên do trường cấp, không phải giấy tờ tuỳ thân của cơ quan nhà nước, và không phải thẻ nào cũng ghi ngày sinh. Có thể dùng để tham khảo, nhưng với bán hàng hạn chế tuổi hoặc tuyển dụng, nên dựa vào thẻ căn cước, hộ chiếu hoặc căn cước điện tử.
Tuyển học sinh 16 tuổi làm phục vụ quán ăn mùa hè cần lưu ý gì?
Người 16 tuổi là lao động chưa thành niên: không giao công việc thuộc danh mục cấm, giới hạn thời giờ làm việc, lập sổ theo dõi riêng và giao kết hợp đồng đúng quy định. Không giao việc phục vụ rượu bia nếu công việc đó thuộc danh mục hạn chế. Đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành.
Cửa hàng bị phạt vì bán cho người chưa đủ tuổi dù đã hỏi giấy tờ thì sao?
Nếu bạn đã kiểm giấy tờ theo quy trình hợp lý và người mua dùng giấy tờ giả hoặc của người khác, quy trình và ghi chép của bạn là bằng chứng quan trọng khi giải trình. Mức xử lý cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo văn bản hiện hành.
Có nên dùng máy quét để kiểm tuổi tự động không?
Với cửa hàng nhỏ, xem giấy tờ bằng mắt kèm đối chiếu khuôn mặt là đủ. Máy quét hay phần mềm thường lưu dữ liệu, kéo theo nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân. Nếu dùng, chọn giải pháp chỉ trả kết quả đủ hay chưa đủ tuổi và không lưu ảnh giấy tờ.