Muốn biết người cầm căn cước có đúng là chủ thẻ, bạn so khuôn mặt với ảnh thẻ ở những đặc điểm ít đổi theo năm tháng (tai, mũi, khoảng cách hai mắt, đường chân tóc), rồi hỏi một hai thông tin chỉ chủ thẻ trả lời ngay được, như ngày sinh hay năm sinh. Nếu còn nghi, đề nghị thêm một giấy tờ có ảnh khác, hoặc với giao dịch lớn thì dùng xác thực khuôn mặt với dữ liệu chip.
Trong thực tế, thẻ thật bị người khác cầm (mượn của anh em, nhặt được, mua lại của người cần tiền) là kiểu gian lận phổ biến hơn thẻ làm giả, vì nó qua được mọi bước soát bề mặt. Bài này giúp người nhận giấy tờ, từ chủ trọ đến nhân viên quầy, làm bước đối chiếu người cho đúng mực: đủ chặt để chặn người mạo danh, đủ tế nhị để không xúc phạm người ngay.
Vì sao thẻ thật trong tay người khác là rủi ro chính
Làm giả một tấm thẻ căn cước gắn chip đủ qua được bước đọc chip là việc khó và tốn kém. Trong khi đó, có được một tấm thẻ thật của người khác thì dễ hơn nhiều: anh chị em trong nhà cho mượn, người già bị con cháu hay người quen cầm hộ, thẻ đánh rơi bị nhặt, thậm chí có người bán hoặc cho thuê thẻ của chính mình vì cần tiền. Luật Căn cước 2023 xếp việc mượn, cho mượn, thuê, cho thuê, cầm cố thẻ căn cước vào nhóm hành vi bị nghiêm cấm, nhưng lệnh cấm không tự ngăn được việc đó xảy ra ở quầy của bạn.
Với người nhận, hậu quả cũng rất cụ thể. Chiếc xe cho thuê không được trả và hợp đồng mang tên một người không hề đến cửa hàng. Phòng trọ bị dùng cho việc phạm pháp và thông báo lưu trú ghi tên người khác. Người lao động vào làm bằng giấy tờ của anh trai để che tuổi thật, rồi gặp tai nạn lao động. Trong tất cả các trường hợp, mọi bước soát thẻ đều "qua", chỉ có bước đối chiếu người là có thể chặn được.
Vì vậy, nếu bạn chỉ có thời gian cho một việc, hãy dành nó cho việc nhìn người cùng với nhìn thẻ, thay vì chỉ lật đi lật lại tấm thẻ.
So khuôn mặt với ảnh thẻ: nhìn vào chỗ nào
Tai. Hình dáng vành tai, dái tai dính hay rời gần như không đổi suốt đời trưởng thành và ít ai để ý che giấu. Nếu ảnh thẻ thấy rõ tai, đây là điểm so rất đáng tin.
Mũi và khoảng cách hai mắt. Sống mũi, cánh mũi và khoảng cách giữa hai mắt thay đổi rất ít khi tăng giảm cân. Ngược lại, má, cằm, nếp nhăn đổi nhiều nên ít giá trị khi so.
Đường chân tóc và lông mày. Chân tóc có thể lùi theo tuổi, lông mày có thể được tỉa, xăm. Chỉ dùng làm điểm phụ, không làm căn cứ chính.
Nốt ruồi, sẹo. Nếu ảnh thẻ có một dấu riêng rõ ở vị trí cố định, sự có mặt của nó trên mặt người thật là điểm cộng lớn. Tuy nhiên dấu có thể đã được xoá bằng thẩm mỹ.
Tỷ lệ tuổi. So năm sinh trên thẻ với vẻ ngoài của người trước mặt. Chênh vài năm là bình thường; người thẻ ghi ngoài năm mươi mà trước mặt là thanh niên thì không cần nhìn thêm.
Đề nghị bỏ khẩu trang, kính râm, mũ. Làm việc này với mọi khách, nói nhẹ nhàng "anh chị cho em nhìn mặt một chút để đối chiếu ảnh". Người ngay hiếm khi phản đối một yêu cầu ngắn và lịch sự.
Ảnh thẻ đã cũ, người đã khác: phân biệt "thay đổi" với "không phải"
Thẻ căn cước có thời hạn khá dài. Theo Luật Căn cước 2023, công dân phải cấp đổi thẻ khi đủ 14, 25, 40 và 60 tuổi, nghĩa là ảnh trên thẻ có thể đã chụp từ mười lăm năm trước. Trong khoảng đó, người ta tăng giảm cân, đổi kiểu tóc, đeo kính, già đi rõ rệt. Nếu bạn chỉ so "tổng thể có giống không", bạn sẽ nghi oan người thật và để lọt người lạ có nét hao hao.
Cách nghĩ đúng là tìm điểm không thể giải thích bằng thời gian. Khuôn mặt béo lên, tóc ngắn đi, có thêm nếp nhăn đều giải thích được. Sống mũi khác hẳn hình dạng, tai khác hình, mắt cách nhau rõ ràng xa hơn, hoặc chiều cao, vóc dáng không khớp với một người trẻ trên thẻ thì không giải thích bằng thời gian được.
Khi phân vân, đừng cố tự quyết. Hãy chuyển sang câu hỏi kiểm hoặc đề nghị giấy tờ có ảnh thứ hai. Hai tấm ảnh chụp ở hai thời điểm khác nhau của cùng một người thường giúp bạn thấy rõ người trước mặt có phải là họ hay không, dễ hơn nhiều so với nhìn chằm chằm vào một tấm ảnh cũ.
Câu hỏi kiểm tự nhiên: hỏi gì, hỏi thế nào
Câu hỏi kiểm là những câu chủ thẻ trả lời ngay mà không phải nhìn thẻ, còn người cầm thẻ của người khác dễ ngập ngừng. Mục tiêu là trò chuyện, không phải thẩm vấn:
- Ngày tháng năm sinh, hỏi trong lúc bạn điền hợp đồng: "Ngày sinh của anh là ngày mấy nhỉ?". Đây là câu tự nhiên nhất.
- Nơi đăng ký khai sinh hoặc quê quán, hỏi theo kiểu làm quen. Người mượn thẻ thường nhớ năm sinh nhưng hay lúng túng với địa danh in trên thẻ.
- Địa chỉ cư trú để ghi vào hợp đồng, rồi so với thông tin trên thẻ. Người ta có thể đã chuyển nhà, nên khác địa chỉ chưa phải là dấu hiệu xấu, nhưng câu trả lời ngập ngừng thì đáng chú ý.
- Số điện thoại chính chủ: đề nghị khách gọi thử vào máy của cửa hàng ngay tại chỗ. Việc này không chứng minh danh tính, nhưng giúp bạn liên lạc lại được.
- Tránh các câu bẫy, câu hỏi về người thân, tôn giáo, thu nhập hay đời tư không liên quan đến giao dịch. Chúng không giúp xác minh mà chỉ làm khách bị xúc phạm.
Để ý: điều cần quan sát không chỉ là câu trả lời đúng hay sai mà là cách trả lời. Người trả lời đúng ngày sinh nhưng phải liếc vào thẻ trước khi nói, hoặc đọc năm sinh rồi mới nhẩm ra tuổi, là người bạn nên đối chiếu thêm.
Những ca khó và cách xử lý cho đúng mực
Một số tình huống làm bước đối chiếu khuôn mặt trở nên khó hoặc nhạy cảm. Bảng dưới gợi ý cách xử lý không làm tổn thương người ngay:
| Tình huống | Khó ở chỗ | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Anh chị em ruột, sinh đôi | Nét mặt rất giống, có khi ở cùng địa chỉ | Hỏi kiểm ngày sinh, đề nghị giấy tờ có ảnh thứ hai; với giao dịch lớn dùng đọc chip kèm so khuôn mặt |
| Người đã phẫu thuật thẩm mỹ, chấn thương | Khuôn mặt khác ảnh thật sự | Đề nghị giấy tờ có ảnh gần đây; khách có thể cấp đổi thẻ để cập nhật ảnh |
| Người cao tuổi, ảnh thẻ chụp lúc trẻ | Thay đổi lớn theo thời gian | So tai, mũi; nếu có người thân đi cùng thì hỏi thêm người thân |
| Người chuyển giới, thay đổi ngoại hình | Ảnh và giới tính trên thẻ có thể khác vẻ ngoài | So đặc điểm ít đổi, hỏi kiểm ngày sinh; tuyệt đối không bình luận về ngoại hình |
| Khách đeo khăn che mặt vì lý do sức khoẻ | Không nhìn được toàn bộ khuôn mặt | Đề nghị mở ra trong vài giây ở góc riêng, không đông người |
| Khách nói tiếng Việt hạn chế | Khó hỏi kiểm | Dùng hộ chiếu, thẻ tạm trú; hỏi kiểm bằng ngôn ngữ chung đơn giản |
Điểm chung: khi bước đối chiếu khó, hãy tăng số lượng bằng chứng (thêm giấy tờ, thêm câu hỏi, đọc chip) thay vì tăng áp lực lên người trước mặt. Khách không có thêm bằng chứng thì bạn có quyền từ chối giao dịch, nói ngắn gọn rằng bạn chưa xác minh được.
Khi nào cần xác thực khuôn mặt bằng thiết bị
Mắt người so khuôn mặt kém hơn nhiều so với cảm giác của chính mình, nhất là với người lạ và với ảnh nhỏ in trên thẻ. Các thí nghiệm tâm lý học về nhận diện khuôn mặt người lạ nhiều lần cho thấy tỷ lệ nhầm đáng kể, kể cả ở nhân viên làm nghề kiểm tra giấy tờ. Đó là lý do ngân hàng không chỉ dựa vào giao dịch viên mà dùng xác thực sinh trắc: từ ngày 1/7/2024, theo yêu cầu của Ngân hàng Nhà nước, nhiều giao dịch chuyển tiền trực tuyến phải so khuôn mặt người dùng với dữ liệu trong chip căn cước hoặc dữ liệu định danh.
Doanh nghiệp nhỏ thường không cần đến mức đó. Nhưng nếu bạn cho thuê tài sản có giá trị lớn, nhận cầm cố, hay là một trong các ngành có nghĩa vụ nhận biết khách hàng, bạn nên cân nhắc dùng dịch vụ xác thực có đọc chip và so khuôn mặt với ảnh trong chip. Ảnh trong chip thường rõ hơn ảnh in, và việc so do máy làm theo một ngưỡng cố định, không phụ thuộc vào tâm trạng hay sự vội vàng của nhân viên.
Khi dùng thiết bị, bạn đang xử lý dữ liệu sinh trắc, loại dữ liệu nhạy cảm. Hãy nói rõ cho khách biết mục đích, chỉ lưu kết quả cần thiết, chọn nhà cung cấp có cam kết bảo vệ dữ liệu bằng văn bản, và không giữ ảnh khuôn mặt lâu hơn mức cần cho giao dịch.
Ghi nhận việc đối chiếu để còn bằng chứng về sau
Bước đối chiếu chỉ có ích khi sau này bạn chứng minh được là mình đã làm. Nếu có tranh chấp, ví dụ người đứng tên thật trên thẻ khẳng định chưa bao giờ đến thuê xe, bạn cần cho thấy mình đã đối chiếu hợp lý. Cách đơn giản là thêm vào hợp đồng hoặc phiếu thuê một dòng xác nhận đã xem bản chính giấy tờ, ghi loại giấy tờ, số giấy tờ (có thể chỉ ghi vài số cuối), giờ đối chiếu và tên nhân viên.
Một số cửa hàng có camera ở quầy. Camera giúp ích khi cần nhận diện người đã đến, nhưng phải thông báo cho khách biết khu vực có ghi hình, đặt camera hướng vào quầy chứ không soi rõ mặt thẻ, và có thời hạn xoá dữ liệu. Ảnh chụp thẻ của khách chỉ lưu khi giao dịch thật sự cần, như cho thuê tài sản giá trị, và cất ở nơi có phân quyền, không để trong nhóm trò chuyện chung của nhân viên.
Cuối cùng, nếu bạn từ chối một khách vì nghi người cầm thẻ không phải chủ thẻ, hãy ghi lại ngắn gọn sự việc trong sổ nội bộ. Nếu sau đó chủ thẻ thật đến báo bị mất thẻ, hoặc công an hỏi, bạn có thông tin chính xác để cung cấp.
Câu hỏi thường gặp
Khách nói mượn thẻ của anh trai để thuê xe giúp thì có cho thuê được không?
Không nên. Hợp đồng sẽ đứng tên người không có mặt, và việc mượn thẻ căn cước thuộc nhóm hành vi bị cấm theo Luật Căn cước 2023. Nếu người anh thật sự muốn thuê, họ cần tự đến hoặc làm giấy uỷ quyền đúng thủ tục, kèm giấy tờ tuỳ thân của chính người đến giao dịch.
Ảnh trên thẻ quá khác thì có quyền yêu cầu khách đi đổi thẻ không?
Bạn không có quyền buộc ai đi đổi thẻ. Bạn chỉ có quyền từ chối giao dịch khi không xác minh được. Có thể gợi ý khách đưa thêm giấy tờ có ảnh gần đây, hoặc mở căn cước điện tử trên VNeID. Việc cấp đổi thẻ là quyền và nghĩa vụ của chủ thẻ với cơ quan công an.
Hỏi ngày sinh khách có vi phạm dữ liệu cá nhân không?
Ngày sinh đã in trên thẻ mà khách tự đưa cho bạn xem, nên hỏi để đối chiếu không làm lộ thêm gì. Điều cần tránh là ghi chép, lưu lại những thông tin không cần cho giao dịch, hoặc hỏi các câu về đời tư không liên quan. Mục đích hỏi phải là xác minh, và dừng ở đó.
Người già đi cùng con cháu, con cháu trả lời thay thì sao?
Hãy hỏi trực tiếp người cao tuổi, chậm rãi và rõ ràng. Nếu họ không trả lời được vì sức khoẻ, cần xem xét ai thực sự là bên giao dịch. Với giao dịch quan trọng như vay, ký hợp đồng, người không đủ khả năng nhận thức có thể cần người giám hộ hoặc đại diện hợp pháp.
Cửa hàng nhỏ có cần mua thiết bị so khuôn mặt không?
Phần lớn không cần. Với cho thuê xe máy, phòng trọ, đối chiếu bằng mắt, câu hỏi kiểm và giấy tờ thứ hai là đủ. Thiết bị hoặc dịch vụ đọc chip kèm so khuôn mặt đáng cân nhắc khi tài sản có giá trị lớn, giao dịch nhiều, hoặc ngành của bạn có nghĩa vụ nhận biết khách hàng.
Từ chối khách vì không giống ảnh có bị coi là phân biệt đối xử không?
Không, nếu bạn áp dụng cùng một quy trình cho mọi khách và từ chối vì không xác minh được, không vì ngoại hình, giới tính hay vùng miền. Hãy nói lý do ngắn gọn, lịch sự, không bình luận về khuôn mặt của khách, và gợi ý cách họ có thể bổ sung bằng chứng.