Bằng thạc sĩ, tiến sĩ khó làm giả cho trọn vẹn hơn bằng đại học, vì phía sau chúng có nhiều dấu vết độc lập: quyết định công nhận học vị và cấp bằng, hội đồng chấm luận văn, luận án, bản luận án được lưu ở thư viện, các bài báo khoa học đi kèm. Người nhận hồ sơ tận dụng những dấu vết này thì xác minh được khá chắc, kể cả khi trang tra cứu văn bằng của trường không có dữ liệu.
Bài dành cho trường học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp tuyển vị trí đòi học vị, tổ chức xét danh hiệu, hội đồng khoa học. Bằng do cơ sở nước ngoài cấp chỉ được nhắc, vì việc kiểm bằng nước ngoài có cách làm riêng.
Vì sao học vị cao lại có nhiều dấu vết để kiểm
Một người được cấp bằng tiến sĩ phải đi qua một chuỗi sự kiện có ghi chép: được công nhận là nghiên cứu sinh, có người hướng dẫn, bảo vệ luận án ở các cấp hội đồng, có quyết định công nhận học vị và cấp bằng của người đứng đầu cơ sở đào tạo. Luận án sau khi bảo vệ được nộp lưu ở thư viện của cơ sở đào tạo và theo quy chế phải nộp lưu tại Thư viện Quốc gia Việt Nam. Ngoài ra, quy chế đào tạo thường đòi nghiên cứu sinh có công bố khoa học trước khi bảo vệ.
Bằng thạc sĩ có ít dấu vết hơn nhưng vẫn nhiều hơn bằng đại học: luận văn hoặc đề án tốt nghiệp, hội đồng đánh giá, quyết định công nhận. Luận văn thạc sĩ thường được lưu tại thư viện của trường.
Mỗi dấu vết này nằm ở một nơi khác nhau, do những người khác nhau quản lý. Làm giả tấm bằng thì dễ, nhưng làm giả cả chuỗi dấu vết cho khớp thì gần như không thể. Vì vậy, khi nghi ngờ, kiểm chéo nhiều dấu vết hiệu quả hơn nhiều so với soi kỹ tấm bằng.
Những dấu vết có thể đối chiếu
Bảng dưới liệt kê các dấu vết thường có và cách tiếp cận ở mức nguyên lý. Không phải hồ sơ nào cũng có đủ; bạn chọn hai ba dấu vết dễ kiểm nhất cho tình huống của mình.
| Dấu vết | Thường ở đâu | Cách đối chiếu |
|---|---|---|
| Văn bằng và số hiệu | Sổ gốc cấp bằng của cơ sở đào tạo | Tra cứu trên trang của cơ sở hoặc gửi đề nghị xác minh |
| Quyết định công nhận học vị, cấp bằng | Cơ sở đào tạo; người có bằng thường giữ bản sao | Xin ứng viên bản sao, hỏi cơ sở xác nhận số và ngày quyết định |
| Luận án tiến sĩ | Thư viện của cơ sở đào tạo, Thư viện Quốc gia Việt Nam | Tìm theo tên tác giả, tên đề tài trong mục lục thư viện |
| Thông tin bảo vệ luận án | Nhiều cơ sở đăng thông báo bảo vệ, tóm tắt luận án và thông tin đóng góp mới trên trang của mình | Tìm theo tên tác giả; đối chiếu năm bảo vệ với năm cấp bằng |
| Luận văn thạc sĩ | Thư viện của trường | Hỏi thư viện, hoặc xin ứng viên bản điện tử |
| Công bố khoa học | Các tạp chí khoa học, cơ sở dữ liệu bài báo | Tìm bài theo tên tác giả và cơ quan công tác thời kỳ làm nghiên cứu sinh |
Nếu cả văn bằng, luận án trong thư viện lẫn thông báo bảo vệ đều khớp, bạn gần như không cần thêm bước nào. Nếu tấm bằng có nhưng không một dấu vết nào khác tìm được, đó là lúc gửi đề nghị xác minh chính thức tới cơ sở đào tạo.
Trình tự xác minh học vị tiến sĩ cho một hồ sơ
Trình tự áp cho bằng do cơ sở trong nước cấp. Mỗi bước nên ghi lại kết quả và nguồn.
- Ghi lại thông tin trên bằng: họ tên, ngày sinh, chuyên ngành, mã số chuyên ngành nếu có, cơ sở đào tạo, số hiệu, ngày cấp.
- Đề nghị ứng viên cung cấp tên đề tài luận án, tên người hướng dẫn, năm bảo vệ, bản sao quyết định công nhận học vị.
- Tìm luận án trong mục lục thư viện của cơ sở đào tạo hoặc Thư viện Quốc gia Việt Nam theo tên tác giả và tên đề tài.
- Tìm thông tin bảo vệ luận án trên trang của cơ sở đào tạo; đối chiếu năm bảo vệ, tên người hướng dẫn.
- Tìm các công bố khoa học của ứng viên trong giai đoạn làm nghiên cứu sinh.
- Nếu các dấu vết không khớp hoặc không tìm thấy, gửi đề nghị xác minh tới cơ sở đào tạo, kèm sự đồng ý của ứng viên.
Với bằng thạc sĩ, bỏ bước tìm ở Thư viện Quốc gia, thay bằng hỏi thư viện trường. Thường bước một, hai và tra cứu văn bằng là đủ cho vị trí doanh nghiệp.
Những điểm bất hợp lý hay gặp
Thời gian không hợp lý. Năm nhận bằng đại học, năm bắt đầu nghiên cứu sinh, năm bảo vệ luận án quá sát nhau so với thời gian đào tạo thông thường; hoặc trùng với giai đoạn ứng viên khai làm việc toàn thời gian ở nơi xa.
Chuyên ngành không có ở cơ sở đó. Cơ sở đào tạo không được giao đào tạo tiến sĩ chuyên ngành ấy vào thời điểm đó.
Không có luận án ở bất kỳ thư viện nào. Với bằng tiến sĩ trong nước, việc không tìm thấy luận án ở đâu là dấu hiệu cần xác minh trực tiếp.
Đề tài luận án không khớp với lĩnh vực ứng viên trình bày. Ứng viên mô tả hướng nghiên cứu khác hẳn tên đề tài trong quyết định.
Không có công bố nào trong giai đoạn nghiên cứu sinh. Quy chế đào tạo tiến sĩ thường đòi nghiên cứu sinh có công bố khoa học trước khi bảo vệ. Không tìm được bài nào mang tên ứng viên, kể cả ở tạp chí trong nước, là chỗ đáng hỏi; dù vậy tên tác giả viết khác nhau giữa các bài có thể làm bạn tìm sót.
Người hướng dẫn không tra ra. Tên người hướng dẫn ứng viên kể không có trong danh sách cán bộ của cơ sở đào tạo, không có công bố nào trong lĩnh vực đó. Người hướng dẫn thật thường để lại dấu vết công khai khá rõ: bài báo, đề tài, tên trên trang của khoa.
Bằng do "đại học" nước ngoài lạ cấp qua đào tạo từ xa ngắn hạn. Đây là vùng hay có cơ sở cấp bằng không được kiểm định. Việc kiểm thuộc quy trình bằng nước ngoài, không gộp vào đây.
Phân biệt học vị với chức danh và danh hiệu
Người nhận hồ sơ đôi khi gộp "tiến sĩ" với "phó giáo sư", "giáo sư", hoặc các danh xưng như "tiến sĩ danh dự", "viện sĩ" của tổ chức nào đó. Đây là những thứ khác nhau. Thạc sĩ, tiến sĩ là học vị, do cơ sở đào tạo cấp bằng. Giáo sư, phó giáo sư là chức danh, được công nhận đạt chuẩn qua hội đồng giáo sư theo quy định riêng, và có danh sách công bố. Tiến sĩ danh dự là danh hiệu một số trường trao, không phải học vị do đào tạo.
Hồ sơ có thể trình bày "PGS.TS" trước tên. Bạn nên xác minh hai thứ tách biệt: bằng tiến sĩ, và quyết định công nhận chức danh phó giáo sư. Một người có học vị tiến sĩ thật nhưng tự nhận chức danh chưa được công nhận cũng là khai không trung thực, dù văn bằng không giả.
Các danh xưng do hội, viện tư nhân, tổ chức nước ngoài không rõ nguồn trao tặng, như "viện sĩ", "giáo sư danh dự", không có giá trị như học vị hay chức danh trong hệ thống của Việt Nam. Bạn không cần bác bỏ chúng, chỉ cần không tính chúng vào điều kiện tuyển.
Thạc sĩ, tiến sĩ học tại Việt Nam nhưng bằng của trường nước ngoài
Một nhóm hồ sơ hay gây lúng túng là người học chương trình liên kết đào tạo với nước ngoài: học tại Việt Nam, ở cơ sở trong nước, nhưng bằng do trường đối tác nước ngoài cấp. Về hình thức đây là bằng nước ngoài, nhưng cách kiểm có phần dễ hơn, vì chương trình liên kết đào tạo với nước ngoài phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, và danh sách chương trình được phê duyệt có công bố.
Người nhận hồ sơ nên hỏi ba điều. Thứ nhất, chương trình liên kết có nằm trong danh sách được phê duyệt vào thời gian người đó học không. Thứ hai, cơ sở trong nước phối hợp có xác nhận người đó là học viên của chương trình không. Thứ ba, tấm bằng có đúng do trường đối tác cấp không, phần này kiểm như bằng nước ngoài.
Rủi ro thường gặp là các khoá học "lấy bằng thạc sĩ nước ngoài" do một trung tâm tổ chức mà không thuộc chương trình liên kết được phê duyệt nào. Bằng có thể do một trường nước ngoài thật cấp, có thể không, và việc được công nhận tại Việt Nam là câu hỏi riêng. Với vị trí đòi học vị, bạn nên chờ có kết quả công nhận hoặc xác minh rõ trước khi tính.
Khi học vị là điều kiện pháp lý của tổ chức
Có những trường hợp học vị không chỉ là tiêu chí tuyển mà là điều kiện để tổ chức được phép hoạt động hoặc mở ngành: số giảng viên có học vị tiến sĩ của một ngành đào tạo, chủ nhiệm đề tài nghiên cứu, thành viên hội đồng chuyên môn. Ở đây, sai sót trong xác minh có thể kéo theo việc ngành đào tạo, đề tài hay hồ sơ bị đánh giá lại.
Với những vị trí này, nên làm đủ trình tự xác minh và lưu kết quả có văn bản, không chỉ dựa vào tra cứu trực tuyến. Hồ sơ cần cho thấy tổ chức đã kiểm từ nguồn gốc, đã đối chiếu nhiều dấu vết, và đã có văn bản xác nhận của cơ sở đào tạo nếu tra cứu không đủ.
Nếu phát hiện học vị của một người đã được tính vào hồ sơ pháp lý của tổ chức là không hợp lệ, tổ chức cần báo cáo, khắc phục theo yêu cầu của cơ quan quản lý ngành, song song với việc xử lý quan hệ lao động theo đúng trình tự.
Câu hỏi thường gặp
Bằng tiến sĩ trong nước xác minh ở đâu?
Trước hết với cơ sở đào tạo đã cấp bằng, qua tra cứu văn bằng hoặc văn bản đề nghị xác minh. Bạn có thể kiểm chéo bằng luận án lưu ở thư viện của cơ sở, Thư viện Quốc gia Việt Nam và thông tin bảo vệ luận án mà cơ sở công bố.
Không tìm thấy luận án tiến sĩ ở thư viện thì có phải bằng giả không?
Chưa chắc, có thể do mục lục thư viện chưa cập nhật hoặc tìm sai tên đề tài. Nhưng đây là lý do để xác minh trực tiếp với cơ sở đào tạo trước khi ghi nhận học vị.
Có cần xin ứng viên quyết định công nhận học vị không?
Nên, với vị trí mà học vị là điều kiện. Quyết định công nhận cho bạn thêm số và ngày để đối chiếu với cơ sở đào tạo, độc lập với tấm bằng.
Phó giáo sư, giáo sư có phải học vị không?
Không. Đó là chức danh, được công nhận đạt chuẩn qua hội đồng giáo sư theo quy định riêng và có danh sách công bố. Bạn xác minh chức danh tách biệt với bằng tiến sĩ, vì có người có học vị thật mà chức danh chưa được công nhận.
Tiến sĩ danh dự có được tính như bằng tiến sĩ không?
Không. Tiến sĩ danh dự là danh hiệu một số trường trao tặng, không phải học vị do đào tạo, nên không tính vào điều kiện tuyển dụng yêu cầu học vị tiến sĩ.
Bằng thạc sĩ có cần kiểm luận văn không?
Với vị trí doanh nghiệp thông thường, tra cứu văn bằng là đủ. Khi nghi ngờ hoặc khi học vị là điều kiện pháp lý, bạn có thể hỏi thư viện trường hoặc xin ứng viên bản luận văn để đối chiếu.