Khi nhân viên dùng chứng chỉ hành nghề giả và gây thiệt hại cho khách hàng trong lúc làm việc, doanh nghiệp vẫn là bên phải bồi thường cho khách trước, rồi mới có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả. Bộ luật Dân sự (Điều 597) đặt nguyên tắc pháp nhân bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra khi thực hiện nhiệm vụ được giao. Song song, nếu chứng chỉ đó là điều kiện để doanh nghiệp được hoạt động, doanh nghiệp còn có thể bị xử lý về việc không bảo đảm điều kiện kinh doanh.
Bài trước trong mục văn bằng đã hướng dẫn trình tự xử lý kỷ luật, chấm dứt hợp đồng với nhân viên dùng bằng giả. Bài này nhìn ra phía ngoài: khách hàng bị thiệt đòi ai, cơ quan quản lý xử lý thế nào, bảo hiểm có trả không, và doanh nghiệp đòi lại được gì. Mức phạt hành chính cụ thể thay đổi theo từng ngành nên không nêu con số.
Ba mối quan hệ trách nhiệm cùng lúc
Với khách hàng, doanh nghiệp là bên ký hợp đồng dịch vụ hoặc là pháp nhân có người gây thiệt hại. Khách không cần biết nhân viên có bằng thật hay giả; họ chỉ cần chứng minh dịch vụ gây thiệt hại. Lý do "doanh nghiệp cũng là nạn nhân của nhân viên" không giải phóng doanh nghiệp khỏi trách nhiệm với khách.
Với cơ quan quản lý, nhiều ngành nghề kinh doanh có điều kiện yêu cầu người phụ trách chuyên môn, người trực tiếp làm việc có chứng chỉ hành nghề: khám chữa bệnh, dược, thiết kế và giám sát xây dựng, dịch vụ kế toán, một số dịch vụ kỹ thuật an toàn. Khi chứng chỉ là giả, điều kiện đó coi như chưa từng được đáp ứng. Doanh nghiệp có thể bị xử phạt, bị đình chỉ hoặc thu hồi giấy phép, tuỳ quy định chuyên ngành.
Với nhân viên, doanh nghiệp có quyền yêu cầu bồi thường, hoàn trả theo Bộ luật Lao động và Bộ luật Dân sự, xử lý kỷ luật, và trình báo nếu có dấu hiệu tội phạm. Đây là chỗ doanh nghiệp đòi lại, nhưng thực tế khả năng thu hồi phụ thuộc vào tài sản của người có lỗi, thường không đủ bù thiệt hại lớn.
Ngành có điều kiện về nhân sự: rủi ro khi chứng chỉ là giả
Bảng dưới chỉ là ví dụ minh hoạ để hình dung mức rủi ro; danh sách vị trí bắt buộc chứng chỉ và chế tài cụ thể phải tra theo luật chuyên ngành hiện hành.
| Lĩnh vực | Vị trí thường đòi chứng chỉ | Rủi ro thường gặp khi chứng chỉ giả |
|---|---|---|
| Khám chữa bệnh | Người hành nghề khám, chữa bệnh; người phụ trách chuyên môn | Thiệt hại sức khoẻ cho người bệnh, đình chỉ hoạt động, xử lý hình sự nếu hậu quả nghiêm trọng |
| Dược | Người phụ trách chuyên môn về dược tại nhà thuốc, quầy thuốc | Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dược có thể bị thu hồi |
| Xây dựng | Chủ nhiệm thiết kế, giám sát thi công, chỉ huy trưởng | Sự cố công trình, bị loại khỏi gói thầu, chủ đầu tư đòi bồi thường |
| Kế toán dịch vụ | Người hành nghề dịch vụ kế toán | Khách hàng bị xử phạt thuế do sai sót, đòi bồi thường dịch vụ |
| Kỹ thuật an toàn | Người kiểm định, lắp đặt thiết bị theo yêu cầu an toàn | Tai nạn, cháy nổ, trách nhiệm bồi thường lớn |
Điểm chung: chứng chỉ giả ở vị trí bắt buộc biến một thiệt hại dân sự đơn thuần thành câu chuyện điều kiện hoạt động của cả doanh nghiệp.
Bồi thường cho khách: những điểm doanh nghiệp hay hiểu sai
Không thể đẩy khách sang đòi nhân viên. Khách giao dịch với doanh nghiệp. Doanh nghiệp bồi thường trước, quan hệ với nhân viên là chuyện nội bộ sau đó.
Điều khoản miễn trách trong hợp đồng có giới hạn. Một điều khoản "doanh nghiệp không chịu trách nhiệm về sai sót của nhân viên" khó được chấp nhận khi thiệt hại liên quan tới tính mạng, sức khoẻ, hoặc khi chính doanh nghiệp có lỗi trong tuyển dụng, giám sát.
Lỗi tuyển dụng làm nặng thêm vị thế của doanh nghiệp. Nếu chứng chỉ giả có dấu hiệu dễ nhận ra, hoặc doanh nghiệp không tra cứu ở vị trí bắt buộc, khách hàng có thêm lập luận về lỗi riêng của doanh nghiệp, không chỉ trách nhiệm thay cho nhân viên.
Thiệt hại không chỉ là tiền dịch vụ. Khách có thể yêu cầu bồi thường chi phí khắc phục, thu nhập bị mất, chi phí chữa trị, tổn thất tinh thần khi sức khoẻ bị xâm phạm, theo các nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự.
Thời hiệu tính từ khi khách biết. Yêu cầu bồi thường ngoài hợp đồng có thời hiệu ba năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm; yêu cầu theo hợp đồng cũng có thời hiệu ba năm theo quy tắc riêng. Thiệt hại phát hiện muộn vẫn có thể bị đòi.
Bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp có trả không
Nhiều ngành buộc hoặc khuyến khích mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp. Khi xảy ra thiệt hại do người không có chứng chỉ hợp lệ gây ra, doanh nghiệp bảo hiểm thường xem kỹ điều khoản loại trừ: hợp đồng có yêu cầu người thực hiện dịch vụ phải đủ điều kiện hành nghề không, doanh nghiệp có kê khai trung thực về nhân sự khi mua bảo hiểm không.
Nếu hợp đồng bảo hiểm loại trừ thiệt hại do người không đủ điều kiện hành nghề gây ra, doanh nghiệp tự gánh toàn bộ. Nếu không loại trừ, doanh nghiệp bảo hiểm có thể chi trả cho người bị thiệt rồi thế quyền đòi người có lỗi. Mỗi hợp đồng một khác, nên khi có sự việc, việc đầu tiên là đọc lại hợp đồng và thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm đúng hạn.
Bài học trước khi có sự việc: khi mua hoặc tái tục bảo hiểm, hỏi rõ điều khoản về điều kiện hành nghề của nhân sự và giữ hồ sơ xác minh chứng chỉ của từng người. Hồ sơ đó vừa giúp bạn chứng minh đã làm đúng với cơ quan quản lý, vừa giúp hồ sơ bồi thường bảo hiểm không bị từ chối vì thiếu căn cứ.
Khi phát hiện chứng chỉ giả sau khi đã có thiệt hại
Thứ tự xử lý giúp doanh nghiệp vừa làm đúng với khách, vừa giữ quyền đòi lại.
- Tạm dừng người đó khỏi mọi công việc cần chứng chỉ; bố trí người có chứng chỉ hợp lệ thay ngay để không gián đoạn điều kiện hoạt động.
- Xác minh chứng chỉ với nơi cấp bằng văn bản, lưu kết quả; không kết luận chỉ dựa trên việc tra cứu không ra.
- Liên hệ khách hàng bị thiệt, ghi nhận thiệt hại, đề xuất phương án khắc phục; không hứa hẹn ngoài khả năng trước khi rõ phạm vi.
- Thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm theo đúng thời hạn trong hợp đồng.
- Rà soát: người đó đã làm những hồ sơ, dịch vụ nào cho khách nào; những việc đó có cần làm lại bởi người đủ điều kiện không.
- Cân nhắc trình báo công an về việc sử dụng chứng chỉ giả; chủ động báo cáo cơ quan quản lý chuyên ngành nếu quy định yêu cầu.
- Xử lý quan hệ lao động theo đúng trình tự, kèm yêu cầu bồi thường nội bộ.
Chủ động thường được nhìn nhận tốt hơn so với việc để cơ quan quản lý tự phát hiện qua thanh tra hoặc qua đơn khiếu nại của khách.
Phòng từ khâu tuyển dụng và quản lý nhân sự có chứng chỉ
Chi phí phòng ngừa nhỏ hơn nhiều so với một vụ bồi thường hay một quyết định đình chỉ. Những việc nên làm thành nếp, nhất là ở vị trí mà chứng chỉ là điều kiện hoạt động:
- Xem bản chính chứng chỉ khi tuyển, không chỉ nhận bản sao; ghi lại người đã xem, ngày xem.
- Tra cứu trên cơ sở dữ liệu của cơ quan quản lý ngành khi có; ngành chưa có tra cứu công khai thì gửi văn bản đề nghị nơi cấp xác minh và lưu thư trả lời.
- Lập sổ theo dõi thời hạn chứng chỉ của từng người, nhắc gia hạn, cập nhật kiến thức trước khi hết hạn.
- Rà lại định kỳ, chẳng hạn mỗi năm một lần, vì chứng chỉ có thể bị thu hồi, đình chỉ sau khi người lao động đã được tuyển.
- Ghi trong hợp đồng lao động nghĩa vụ của người lao động thông báo ngay khi chứng chỉ bị thu hồi, đình chỉ, hết hạn, và hậu quả nếu cung cấp chứng chỉ không trung thực.
- Không để người chưa được xác minh xong làm một mình ở vị trí bắt buộc chứng chỉ; giai đoạn chờ xác minh nên có người đủ điều kiện kèm.
- Lưu toàn bộ hồ sơ xác minh tách khỏi hồ sơ nhân sự thông thường, giữ an toàn theo nguyên tắc bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Hồ sơ xác minh đầy đủ không ngăn được mọi trường hợp gian dối, nhưng nó là ranh giới giữa "doanh nghiệp bị lừa" và "doanh nghiệp cẩu thả" trong mắt khách hàng, cơ quan quản lý và doanh nghiệp bảo hiểm.
Ví dụ giả định: một nhà thuốc và một giấy chứng nhận giả
Một nhà thuốc ở Quảng Ngãi tuyển người phụ trách chuyên môn, nhận bản sao chứng chỉ hành nghề dược và bằng dược sĩ. Chủ nhà thuốc không tra cứu, cũng không gửi văn bản xác minh. Một năm sau, người này bán sai thuốc khiến một khách hàng phải nhập viện. Khi khách khiếu nại, cơ quan quản lý vào kiểm tra và phát hiện chứng chỉ là giả.
Chủ nhà thuốc lúc này đối mặt ba việc cùng lúc: bồi thường chi phí điều trị và tổn thất cho khách; xử lý về việc kinh doanh dược khi người phụ trách chuyên môn không có chứng chỉ hợp lệ, có thể kéo theo việc giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh bị thu hồi; và đòi lại từ người đã dùng chứng chỉ giả, song song với việc người này bị xem xét về hình sự.
Nếu chủ nhà thuốc đã tra cứu và lưu kết quả, đã gửi văn bản xác minh, thì vẫn phải bồi thường khách nhưng có lập luận mạnh hơn nhiều về việc mình không có lỗi trong tuyển dụng, và câu chuyện với cơ quan quản lý có thể khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp có phải bồi thường nếu nhân viên gây thiệt hại ngoài giờ làm việc không?
Nguyên tắc của Điều 597 gắn với việc thực hiện nhiệm vụ được giao. Thiệt hại xảy ra khi nhân viên làm việc riêng, không liên quan nhiệm vụ, thường không thuộc trách nhiệm của doanh nghiệp, trừ khi doanh nghiệp có lỗi riêng.
Doanh nghiệp được đòi nhân viên hoàn trả bao nhiêu?
Phụ thuộc vào quan hệ lao động, nội quy, mức độ lỗi và quy định của Bộ luật Lao động về trách nhiệm vật chất. Với hành vi cố ý dùng chứng chỉ giả, doanh nghiệp có cơ sở mạnh hơn để yêu cầu hoàn trả, kể cả qua vụ án dân sự hoặc trong vụ án hình sự.
Nhân viên đã nghỉ việc mới phát hiện chứng chỉ giả, doanh nghiệp còn bị xử lý không?
Việc xử lý doanh nghiệp về điều kiện kinh doanh phụ thuộc thời hiệu xử phạt và thời điểm vi phạm. Trách nhiệm bồi thường với khách hàng vẫn còn nếu thiệt hại xảy ra trong thời gian người đó làm việc và còn trong thời hiệu.
Khách hàng có quyền kiện cả nhân viên lẫn doanh nghiệp không?
Khách thường kiện doanh nghiệp là bên ký hợp đồng hoặc pháp nhân chịu trách nhiệm. Tuỳ vụ việc, khách cũng có thể yêu cầu người trực tiếp gây thiệt hại tham gia với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; toà quyết định phạm vi trách nhiệm.
Thuê dịch vụ bên ngoài mà người của bên dịch vụ dùng chứng chỉ giả thì ai chịu?
Với khách của bạn, bạn vẫn là bên cung cấp dịch vụ cuối cùng nên thường phải bồi thường trước. Bạn đòi lại bên dịch vụ theo hợp đồng thuê ngoài; nên ghi rõ trong hợp đồng nghĩa vụ bảo đảm nhân sự đủ điều kiện và quyền kiểm tra chứng chỉ.