Bên nhận phải giấy tờ giả mà thật sự không biết, và đã kiểm ở mức mà một người làm nghề cẩn trọng thường kiểm, về nguyên tắc không phải chịu trách nhiệm hình sự về giấy giả đó. Nhưng "không biết" chưa đủ để vô can hoàn toàn: nếu luật chuyên ngành bắt bạn phải kiểm (cầm đồ, công chứng, ngân hàng, doanh nghiệp có nghĩa vụ nhận biết khách hàng, nhà tuyển dụng ngành có điều kiện), việc bỏ qua bước kiểm có thể dẫn tới xử phạt hành chính, mất quyền đòi bồi thường, hoặc phải bồi thường cho người thứ ba.
Câu hỏi thật sự không phải "có biết không" mà là "đáng lẽ phải biết không". Pháp luật dân sự và hình sự đều xem xét cả trường hợp người nhận "biết hoặc phải biết". Bài này giúp bạn hiểu ba lớp trách nhiệm của bên nhận và mức kiểm hợp lý cho từng loại người nhận thường gặp.
Ba lớp trách nhiệm của bên nhận
Lớp hình sự chỉ đặt ra khi bên nhận biết giấy là giả mà vẫn tham gia: dùng tiếp, giúp hợp thức hoá, hoặc nhận tài sản biết rõ do phạm tội mà có. Bộ luật Hình sự có tội chứa chấp, tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có (Điều 323); yếu tố quyết định là "biết rõ". Người nhận ngay thẳng, bị lừa cùng với nạn nhân, không rơi vào lớp này.
Lớp hành chính đặt ra với những ngành có nghĩa vụ kiểm theo luật: kinh doanh cầm đồ phải kiểm giấy tờ người cầm và tài sản; cơ sở lưu trú, cho thuê nhà phải thông báo lưu trú; doanh nghiệp thuộc diện phòng, chống rửa tiền phải nhận biết khách hàng; nhà tuyển dụng một số ngành phải bảo đảm nhân sự có chứng chỉ. Không kiểm, kiểm qua loa, hoặc không lưu hồ sơ có thể bị xử phạt dù bạn hoàn toàn không biết giấy là giả.
Lớp dân sự rộng nhất. Khi có thiệt hại, toà xem xét lỗi của từng bên. Nếu việc bạn không kiểm góp phần gây thiệt hại cho người khác, chẳng hạn bạn là trung gian nhận giấy tờ rồi chuyển cho bên thứ ba tin theo, bạn có thể phải chia phần bồi thường. Nếu bạn là người bị thiệt, việc không kiểm có thể làm giảm phần bồi thường bạn đòi được, vì bạn cũng có lỗi.
Mức kiểm "hợp lý" theo từng loại bên nhận
Không có một tiêu chuẩn chung cho mọi người. Một người bán xe máy cũ cho hàng xóm không bị đòi hỏi như một tiệm cầm đồ. Bảng dưới gợi ý cách người làm nghề thường đánh giá "đã kiểm đủ chưa".
| Bên nhận | Kiểm tối thiểu thường được kỳ vọng | Dấu hiệu bị coi là cẩu thả |
|---|---|---|
| Cá nhân mua bán một lần | Xem bản gốc giấy tờ, đối chiếu tên người bán với giấy, giữ bản chụp | Mua qua ảnh chụp, trả tiền mặt cho người không phải chủ đứng tên |
| Chủ nhà cho thuê, nhà trọ | Nhìn bản gốc căn cước, đối chiếu mặt, khai báo lưu trú | Không xem giấy, cho người lạ ở mà không thông báo lưu trú |
| Tiệm cầm đồ | Kiểm giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ sở hữu tài sản, đối chiếu số khung số máy, lưu hồ sơ | Nhận cầm xe không giấy, tên trên giấy khác người cầm |
| Doanh nghiệp tuyển dụng | Đối chiếu bằng với bản gốc, tra cứu khi có cơ sở dữ liệu, xác minh với nơi cấp ở vị trí cần chứng chỉ | Nhận bản photo, không tra cứu cho vị trí bắt buộc chứng chỉ hành nghề |
| Tổ chức có nghĩa vụ nhận biết khách hàng | Thu thập, xác minh thông tin theo quy trình nội bộ phù hợp pháp luật phòng, chống rửa tiền, lưu hồ sơ | Không có quy trình, hoặc có mà không làm |
| Công chứng, ngân hàng | Theo quy định chuyên ngành, chặt nhất trong bảng | Bỏ qua bước đối chiếu bắt buộc |
Điểm chung: kiểm bản gốc, đối chiếu với người thật, tra ở nguồn có thẩm quyền khi có thể, và lưu lại dấu vết việc mình đã kiểm. Dấu vết đó mới là thứ bảo vệ bạn khi có tranh chấp.
Những việc làm cho "không biết" trở nên khó tin
Giá quá rẻ so với thị trường. Một chiếc xe, một món trang sức, một lô hàng có giá thấp bất thường là dấu hiệu mà toà và cơ quan điều tra thường hỏi tới: vì sao bạn không thấy lạ.
Giấy tờ thiếu mà vẫn nhận. Nhận cầm xe không có giấy đăng ký, cho thuê nhà mà không xem giấy tờ tuỳ thân, đều làm yếu đi lời "cứ tưởng là thật" của bất kỳ ai, vì lúc đó chẳng có giấy nào để mà tưởng.
Tên trên giấy khác người giao dịch. Người đứng trước mặt không phải người có tên trên giấy, không có uỷ quyền, mà bạn vẫn giao dịch.
Giao dịch ngoài giờ, ngoài địa điểm thường lệ. Nhận tài sản lúc nửa đêm, ở chỗ khuất, trả bằng tiền mặt không biên nhận.
Đã từng bị cảnh báo. Cơ quan công an, hiệp hội, đối tác đã báo trước về một loại giấy giả, một người cụ thể, mà bạn vẫn nhận.
Không giữ lại bất cứ bản chụp nào. Không có dấu vết giao dịch thì bạn không chứng minh được mình đã kiểm, và cũng không giúp được cơ quan truy ra người đưa giấy.
Khi vừa phát hiện mình đã nhận giấy giả
Phản ứng trong những giờ đầu quyết định nhiều thứ: bạn có giữ được vị thế người ngay tình, có đòi lại được thiệt hại, có tránh bị kéo vào vụ việc hay không.
- Ngừng mọi giao dịch tiếp theo dựa trên giấy đó: không giải ngân thêm, không giao thêm hàng, không bán lại tài sản đã nhận.
- Giữ nguyên giấy và tài sản, không sửa, không trả lại cho người đưa. Ghi lại ngày giờ, nơi nhận, người có mặt.
- Gom dấu vết: bản chụp lúc nhận, hợp đồng, biên nhận, tin nhắn, hình ảnh camera nếu có.
- Đối chiếu lại ở nguồn có thẩm quyền để chắc chắn đây là giấy giả chứ không phải lỗi tra cứu.
- Trình báo công an nơi xảy ra việc, nộp hoặc xuất trình giấy giả theo yêu cầu, xin giấy biên nhận.
- Nếu bạn là trung gian, báo ngay cho bên thứ ba đã nhận giấy qua mình để họ dừng lại, ghi nhận bằng văn bản.
- Rà lại quy trình nội bộ và ghi nhận thay đổi; thứ này có ích nếu sau đó cơ quan quản lý kiểm tra.
Đừng thương lượng riêng kiểu "trả tiền thì bỏ qua" khi đã có dấu hiệu tội phạm. Thoả thuận như vậy không chặn được việc xử lý hình sự và có thể khiến bạn bị nghi ngờ che giấu.
Tiệm cầm đồ, cửa hàng mua đồ cũ: rủi ro mất cả tài sản lẫn tiền
Với tài sản do người khác trộm, cướp, lừa mà có, chủ sở hữu thật có quyền đòi lại. Bộ luật Dân sự phân biệt động sản không phải đăng ký và tài sản phải đăng ký, mỗi loại có quy tắc riêng về việc đòi lại từ người chiếm hữu ngay tình. Với tài sản bị chiếm đoạt trái ý chí chủ sở hữu, khả năng chủ sở hữu đòi lại được là khá rõ, kể cả khi người đang giữ ngay tình. Tiệm cầm đồ khi đó thường phải giao tài sản cho cơ quan điều tra để trả chủ thật, và chỉ còn quyền đòi lại tiền từ người đã cầm.
Đây là lý do việc kiểm giấy tờ ở tiệm cầm đồ không chỉ để tránh bị phạt, mà để tránh mất tiền. Ví dụ giả định: tiệm nhận cầm một xe máy với giấy đăng ký đã bị sửa tên; ba tuần sau công an thu xe trả chủ. Tiệm mất khoản tiền đã đưa, và vì giấy sửa khá lộ, tiệm còn bị xem xét về việc không kiểm đúng quy định kinh doanh có điều kiện.
Cách tự bảo vệ đã có ở bài về tiệm cầm đồ nhận xe, nhận giữ sổ đỏ trong mục giấy tờ nhà đất, xe. Ở đây chỉ nhấn mạnh: hồ sơ cầm đồ đầy đủ, có bản chụp giấy tờ và hình người cầm, là chứng cứ giúp bạn chứng minh mình ngay tình và giúp công an truy ra người đã cầm.
Ví dụ giả định: cùng một tấm căn cước giả, ba bên nhận, ba kết cục
Chủ nhà trọ ở Bắc Ninh. Khách thuê đưa căn cước, chủ nhà nhìn bản gốc, so ảnh với mặt người thuê, chụp lại và khai báo lưu trú qua ứng dụng. Hai tháng sau công an báo căn cước đó là giả. Chủ nhà đã làm đủ phần việc của mình; trách nhiệm thuộc về người dùng giấy giả, chủ nhà chỉ cần phối hợp cung cấp bản chụp và thông tin.
Tiệm cầm đồ cùng phố. Cũng người đó đem một chiếc xe đến cầm, đưa căn cước giả và một giấy đăng ký xe mang tên khác, nói là xe của anh họ, không có giấy uỷ quyền. Tiệm vẫn nhận vì giá cầm thấp. Xe hoá ra bị trộm. Tiệm mất xe, khó đòi lại tiền, và còn bị xem xét về việc nhận cầm tài sản không đúng điều kiện kinh doanh.
Công ty dịch vụ tuyển người này làm thu ngân. Công ty nhận bản photo căn cước, không xem bản gốc, không lưu hồ sơ ứng viên. Khi thu ngân biến mất cùng tiền quỹ, công ty vừa là bên bị thiệt vừa thiếu dữ liệu để công an truy người. Không ai phạt công ty vì giấy giả, nhưng công ty gần như tự gánh toàn bộ thiệt hại.
Bài học chung. Cùng một tấm giấy giả, kết cục của bên nhận phụ thuộc vào ba thứ: luật có buộc mình kiểm không, mình đã kiểm tới đâu, và mình còn giữ lại được dấu vết nào. Ba thứ đó nằm hoàn toàn trong tay bên nhận, ngay từ trước khi có chuyện.
Doanh nghiệp nhận hồ sơ: trách nhiệm tới đâu khi giấy giả lọt qua
Doanh nghiệp nhận hồ sơ nhân sự, hồ sơ khách hàng, hồ sơ nhà cung cấp hằng ngày. Giấy giả lọt qua thì trách nhiệm của doanh nghiệp tuỳ vào việc pháp luật có buộc doanh nghiệp kiểm hay không. Một công ty thương mại tuyển nhân viên văn phòng mà nhận phải bằng giả thường là bên bị thiệt, không phải bên có lỗi với ai. Nhưng một cơ sở khám chữa bệnh, một nhà thuốc, một công ty xây dựng sử dụng người không có chứng chỉ thật vào vị trí bắt buộc, thì ngoài xử lý người dùng giấy, chính doanh nghiệp có thể bị xử phạt vì không bảo đảm điều kiện hoạt động.
Với bên thứ ba bị thiệt do nhân viên gây ra trong khi làm việc, Bộ luật Dân sự (Điều 597) đặt nguyên tắc pháp nhân bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra khi thực hiện nhiệm vụ được giao, rồi có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả theo quy định. Chuyện nhân viên có bằng thật hay giả không làm thay đổi nguyên tắc này đối với khách hàng bị thiệt.
Vì vậy, bước kiểm giấy tờ khi tuyển và khi ký hợp đồng không chỉ để loại người gian. Nó là phần bằng chứng cho thấy doanh nghiệp đã làm đúng phần mình, giúp giảm hoặc loại trừ trách nhiệm hành chính và tạo cơ sở để đòi lại tiền từ người có lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhà cho thuê có bị phạt nếu khách thuê dùng căn cước giả?
Nếu chủ nhà đã xem giấy tờ, đối chiếu người thật và thông báo lưu trú đúng quy định thì việc khách dùng giấy giả là lỗi của khách. Rủi ro phát sinh khi chủ nhà không xem giấy, không thông báo lưu trú, vì lúc đó chính chủ nhà đã vi phạm nghĩa vụ của mình.
Mua phải xe có giấy tờ giả thì có bị thu xe không?
Nếu xe là tài sản do phạm tội mà có, cơ quan điều tra thường thu giữ để trả chủ sở hữu thật. Người mua ngay tình có quyền yêu cầu người bán hoàn trả tiền và bồi thường. Giữ hợp đồng, chứng từ thanh toán và thông tin người bán là điều kiện để đòi lại.
Nhân viên nhận hồ sơ để lọt giấy giả có bị công ty kỷ luật không?
Tuỳ nội quy lao động và việc nhân viên có làm đúng quy trình được giao hay không. Nếu quy trình yêu cầu đối chiếu bản gốc mà nhân viên bỏ qua, công ty có cơ sở xem xét kỷ luật theo nội quy. Nếu quy trình không có bước đó, lỗi nằm ở quy trình.
Bên nhận có bắt buộc phải trình báo khi phát hiện giấy giả không?
Pháp luật khuyến khích và tạo cơ chế để mọi người tố giác. Với một số tổ chức như đối tượng báo cáo theo pháp luật phòng, chống rửa tiền, việc báo cáo giao dịch đáng ngờ là nghĩa vụ. Với cá nhân, trình báo là cách tự bảo vệ hiệu quả nhất.
Đã bị thiệt hại vì giấy giả nhưng chính mình kiểm sơ sài thì còn đòi bồi thường được không?
Vẫn đòi được từ người có lỗi chính là người đưa giấy giả. Tuy vậy, nếu thiệt hại một phần do bạn cũng có lỗi, toà có thể giảm phần bồi thường tương ứng với mức lỗi của bạn theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự.